Şamaxı qəzasında erməni vəhşilikləri haqqında arxiv materialları (1918 il)

Məzmun
 
Bakı quberniyasının Şamaxı qəzasının Navai kəndinin baxış protokolu

 

AKT. 1919-cü il fevralın 6-cı günündə

 

İttifaq qoşunlarının Baş komandanı əlahəzrət, cənab Tomsona. Şamaxılılar tərəfindən vəkil edilən, Bakı şəhərində yaşayan Hacı Sol Zamanov, Hacı Mir İsmayıl və meşəli Abdul Hüseyn Nadirov

 

 
AKT. 1919-cü il aprelin 9-cu günündə

 

AKT. Qonaqkənd kəndinin kəndxudası

 

AKT. Kuşi kəndinin kəndxudası

 

AKT. Ağabəyli kəndinin kəndxudası

 

Azərbaycan hökuməti yanında fövqəladə istintaq komissiyası. Dindirişlərin protkolları, aktları və Şamaxı qəzasının (26 oktyabr - 15 dekabr 1918-ci il) müsəlman kəndlərinin taran edilməsi ilə bağlı başqa materiallar

 

AKT. Şamaxı qəzasının Sündi kənd sakinləri

 

AKT. Ərəb-Qədim kəndinin kəndxudası

 

AKT. cağırlı kəndinin kəndxudası

 

AKT. Şamaxı qəzasının Nabar kənd sakini

 

AKT. Şamaxı qəzasının Mərəzəli kəndinin sakinləri

 

Dindiriş protokolu 1918- ci il noyabrın 13-cü günü Azərbaycan hökuməti yanında Fövqəladə istintaq komissiyası aşağıda imza atanı zərərçəkən qismində mad. UUS əməl edərək dindirmişdir

 

Dindiriş protokolu 1918- ci il noyabrın 15-ci günü Şamıxı FİK-sı Azərbaycan hökuməti yanında aşağıda adıçəkiləni zərərçəkən qismində mad. UUS əməl edərək dindirmişdir

 

Azərbaycan hökuməti yanında FİK-sı. Dindiriş protokolları, dağıtmalar zamanı vurulan ziyanların aktları və Şamaxı qəzasının müsəlman kəndinin dağıdılması (3-16 aprel, 1919-cu il) barədə başqa material

 

 
Azərbacan Respublikasının hökumətinə Şamaxı qəzasının Kala Buğurd kənd sakinlərindən Məmməd-Zar Qəhraman oğlu; Mustafa və Əbdül-Əli (Abdül Əzimin oğlanları)

 

 
DİNDİRİŞ PRTOKOLU. 1918-ci il oktyabrın 26-cı günü

 

AKT. Biz, Şamaxı qəzasının Ərəb-Şahverdi kənd sakinləri.
 
AKT. Ağsu kəndinin kəndxudası

 

DİNDİRİŞ PRTOKOLU. 1918-ci il oktyabrın 26-cı günü Şamaxı ş.
 
S.Lalayevə aid Şamaxıda rus keşişinin ifadəsinin surəti
 
DİNDİRİŞ PRTOKOLU. 1918-ci il noyabrın 11-ci günü Şamaxı ş.
 
DİNDİRİŞ PRTOKOLU. 1918-ci il oktyabrın 29-cu günü Şamaxı ş.
 
DİNDİRİŞ PRTOKOLU. Kürdəmir kəndi 1918-ci il sentyabrın 25-ci günü
 
DİNDİRİŞ PRTOKOLU. 1918-ci il oktyabrın 9-10-cu günü Şamaxı ş.
 
DİNDİRİŞ PRTOKOLU. Kürdəmir kəndi 1918-ci il sentyabrın 24-cü günü
 
DİNDİRİŞ PRTOKOLU. Kürdəmir kəndi 1918-ci il sentyabrın 25-ci gün
 
DİNDİRİŞ PRTOKOLU. Kürdəmir kəndi 1918-ci il, sentyabrın 19-cu gün
 
DİNDİRİŞ PRTOKOLU. 1918-cu il aprelin 29-cu günü Şamaxı ş.
DİNDİRİŞ PRTOKOLU. 1918-ci ilin noyabrın 11-12-ci günü
Bakı Dairə Məhkəməsinin cənab Prokuroruna. Şamaxı şəhər sakini Moskva Ali Texnologiya Məktəbinin tələbəsi Sultan-Murad Əliyevin. Ərizə
Şamaxı istintaq komisiyasının Lalayev Styopa haqqında İşi. Başlanıb 14.03.1919 il. qurtar. 29.11.1920 il.
Gəncə quberniyasının Cəbrayıl qəzası

 

 
Bakı quberniyasının Şamaxı qəzasının 
Navaqi kəndinə baxış protokolu
 
Mənbə: MDAor AzSSR,1061,f.349,op. 1 vah. Xr.№57, səh.19-20
 
1919-cu ilin fevralın 13-cü günü biz, Azərbaycan Fövqəladə İstintaq Komissiyasının üzvləri Mixaylov və Keyussovski aşağıda imza atan şahidlərin: Nəvaqi kənd kəndxudası və kəndin ev təsərrüfatçılarının iştirakı ilə Nəvaqi kəndinə baxış keçirdik ki, kəndin ermənilərin hucumundan dağılma dərəcəsini və xarakterini aydınlaşdıraq. Belə məlum oldu ki, Navaqi kəndi tərkibi bütünlükdə müsəlmanlardan ibarət olmaqla, eyni adlı dəmir yol stansiyasınından 3 verstlik məsəfədə, çöldə yerləşir. Kənd 2000 ev təsərrüfatından ibarətdir, onu da qeyd etmək lazımdır ki, mülk evləri bir neçə şöbədən ibarət olmaq şərtilə dəmir yol xətinin hər iki tərəfinə bir-birindən dördə bir və ikidə bir verst ara məsafəsiylə səpələnmişdir. Kəndin tikililəri çiy kərpicdən hörülüb, alçaq damları isə torpaqla örtülmüşdür. Kəndin … şöbəsində uzaqdan yanğından tam yanmış evlərin mənzərəsi açılır. Yanğından və dağıntılardan heç bir malikanə salamat çıxa bilməyib, bir neçə yeni tikilmişlər istisna olmaq şərtilə, bütün qalan 2000 yaxın evin hamısı yanmışdır və hal hazırədək yanan divarların xarabalıqlarını xatırladır. Kəndin nisbətən varlı adamlarının evləri bərpa edilir və bunlarda dağıntılardan sağ çıxa bilən bir neçə ailə yaşayır. Kəndin nüfuzlu tikintiləri digərlərinə nisbətən daha güclü yanğına məruz qalıblar, ələxsüs məscid, 12 otaqdan ibarət olan böyük məktəb binası, kənd idarəsi, … evlə birlikdə, dəyirmanlar, daş binövrə ilə qaldırılan bütün əs…tikililər. Kənddə 80 yaxın dükan, mağaza, mallarla dolu anbarlar yanmışdır. İki mərtəbəli evlərdən başqa bir sıra başqa təsərrüfat tikililəri olan ən böyük malikanələr yanıb. Hacı Şirəli Hacı Mürsəl oğlunun, Hacı Mövsümə-Meşaçli Yəhya oğlu, Hacı Səftərə Əsgərova, Hacı Kəlbalı Hüseyn Əli oğlu, Mahmud Xeydər oğlu, Məşədi Səməd bəy Ələsgərbəyov, Kərbalayi Rustəm Səməd oğlu, Hacı Ağa Mirzə Kərbalyi Abbas oğlu, Məşədi Səfər Əli Hacı Pirim oğlu, Fərəculla bəy Mirzə-Baxış Pənah xan Əli oğlunun böyük malikənələri yandı.
 
Malikanələrdə olan meyvə bağları da həmçinin odun üçün doğranılıb və yandırılıb. Böyük evlərdən və tikililərdən 300 yanıb, ümumi yanan tikililərin sayı isə ümumiyətlə ….. 2000-nə qədərdir. 30 yaxın ot tayası, samanı və otu presləyən maşın…Yuxarıda sadalanan rəqəmlərdən savayı… belə qənaətə gəlmək olar ki, Navaqi kəndi çox boyük və varlı idi, indiki haldasa onu tamamilə uçurdulmuş xarabazarlıq kimi qəbul etmək lazımdır. Tərtib edilən izahat iştirak edən şəxslərin imzası ilə təsdiq edilərək protokol kimi qismində hazırlanmışdır (İşlə bağlı əlavəyə "Qətllər haqqında 21 akt və xüsusi adamların 2 ərizəsi əlavə edilmişdir". (ll.-24-27). Bundan sonra aktların birini əlavə edirik).
 
Şahidlər (imzalar)
Kənd kəndxudası (imza)
Komissiya üzvləri (iki imza)
 
 
AKT
 
1919-cü il fevralın 6-cı günündə.
 
Mən, Balaoğlan, - Qubalı kəndinin kəndxudası, 217 ev sayında kəndin seçilmiş möhtərəm sakinləri ilə bilikdə aşağıdakılar barədə akt tərtib edirik: 1918-ci ilin mart ayında ermənilərin kəndimizə hucumu zamanı kənd sakinləri aşağıdakı ziyanlara məruz qaldılar:
1.Öldürənlər: kişi - 400, qadın - 290, uşaqlar - 348.
1. Yaralananlar: kişi -40, qadın - uşaqlar -40.
2. 300.000 rubl məbləğində 207 ev və tikindi dağıdılıb. (Sənədin əslində 300.000 rəqəminin üstündən xətt çəkilib, görünür bu məbləğ səhvdir).
3. 285.000 rubl dəyərində ev, tikililər yandırılıb.
4. 30.000.000 manat dəyərində 10.000 baş iri buynuzlu mal-qara qovulub aparılıb və öldürülüb.
5. 15.000.000 dəyərində 15.000 baş xırda heyvan və qoyun.
6. 24.000.000 rubl dəyərində ev əşyları, kənd təsərrüfatı alətləri, çörək və taxıl talan edilərək aparalıb.
7. 100.000 dəyərində tut və üzüm bağları sıradan çıxarılıb.
8. 10.000.000 rubl dəyərində məhsul… və çörəklər aparılıb və zay edilib.
9. Əkilməmiş sahələrdən dəyən ziyan 10.000.000 r.
10. Bütün ziyanlar 8.978.500 (? min) rub. (Belə aktlar Padar, Təəzə ceqirli, köçyeri Xila, Şorbaçı, Paşalı, Kövlər, Kazımi, Talış, Meinimanq, Abdulyan, Kolanı -Turanı, dağ Kolanısı, Bzoavend Rəhimli, Rəhim Ağalı, Qaraqaşlı, Rəncbər, Qaraqaşlı Arat, Nəvaqi, Kuruzma kəndlərinin kəndxudaları tərəfindən tərtib edilmişdir).
 
Möhür
Kənd kəndxudası imza
Kənd mollası imza
Ağsallar 7 imza
 
Müttəfiq orduların baş komandanı əlahəzrət Tomsona şamaxılıların vəkil etdiyi Bakı şəhərində yaşayan Hacı Sol-Zamanov, Hacı Mir İsmayıl və Meşəli Abdul Hüseyn Nadirovdan.
 
Mənbə: MDAor AzSSR,F.1061, op.1,i.99, l.12
 
XAHİŞNAMƏ
 
Bizə belə bir xəbərin sorağı çatıb ki, indiki zamanda axtarış polisi tərəfindən həbs edilən Stepan Lalayev Sizin sərəncamınızdadır. Əlahəzrət, Allah xatirinə, ədalət və insan sevgisi naminə biz sizə müti bir xahişlə müraciət edirik. Bu, vicdanını zərrəsinə qədər itirmiş qanicən insanın, biz şamaxılılara qarşı törətdikləri vəhşiliklərə görə hərbi məhkəməyə verəsiniz. Mart ayında o özünün quldur dəstəsi ilə Şamaxıya gəldi, öz yolunda bütün kəndləri yerlə-yeksan elədi, sakinlərin isə demək olar ki, hamısını qılıncdan keçirdi. Onun şəhərdə törətdiklərini yazmaq qeyri-mymkündür. Şəhərin bütün kişi əhalisini kəsib- doğradılar, oğlan uşaqlarına belə rəhm etmədilər, qadınları qolu bağlı kişilərin və hətta uşaqlarının gözü qarşısında zorladılar. Şəhər kökünədək dağıdılmışdı, sonra isə - yandırıldı, heç bir məscid salamat qalmadı, beş min evdən yalnız Real məktəbin binası sağ qaldı. Şəhər indiki məqamda bir məzarıstana çevrilib. Bütün bu bədbəxtliklərdə yalnız S. Lalayev günahkardır, ona görə ki, bütün vəhşiliklər onun əmri ilə törədilirdi, və ağla gətirmək mümkündürmü ki, belə bir insan cəzadan yaxa qurtara bilsin? Bütün yazılanları təsdiq etmək üçün, Əlahəzrət, biz Sizdən Şamaxıya tabeçiliyinizdə olanlardan birini ezam etməyinizi xahiş edirik.
 
29 noyabr 1918-ci il. Bakı şəhəri (imzalar)
 
 
AKT
 
Mənbə: MDAor AzSSR,F.1061, op.1. i.-3, l. 56
 
1919-cü il aprelin 9-cu günündə mən, 116 evdən ibarət Qaravəllər kəndinin kəndxudası, kəndin seçilmiş hörmətli ağsaqqaları ilə birlikdə bu aktı ondan ötəri tərtib edirik ki, 1918-ci ilin mart ayında ermənilərin kəndimizə basqını zamanı kəndimizin sakinləri aşağıdakılarından əziyyət çəkiblər:
 
1. Öldürülənlər: kişi -100, qadın - 115, uşaqlar - 93
2. Yaralananlar: yoxdur
3. Bütün itkilər (yandırılan, dağıdılan evlər, qovulub aparılan mal-qara, aparılan əmlak və başqa şeylər) 6.060.000 rubl məbləğində.
 
Kəndin kəndxudası: Həsən Salman oğlu imza
ağsaqqalları: 20 imza.
 
 
AKT
 
Mənbə: MDAor AzSSR,f.1061, op.1. i.-3, l.56
 
1919-cü il aprelin 9-cu günü. Mən, 159 evdən ibarət Qonaqkənd kəndinin kəndxudası, kəndin seçilmiş hörmətli ağsaqqaları ilə aşağıdakılardan ibarət bu aktı tərtib edirik:
1.Öldürülənlər: kişi -104, qadın - 87, uşaqlar - 44
2.Yaralananlar: kişilərdən - 13, qadınlardan - 21 nəfər.
3. Ümumi itkilər 8.300.000 rubl.
 
Kənd kəndxudası: ərəbcə imza
Kənd mollası: Məşədi Tapdıq Səməd oğlu
Ağsaqqallar: 12 imza.
 
 
 
AKT
 
Mənbə: MDAor AzSSR,f.1061, op.1. i.-3, l.22.
 
1919-cü il aprelin 9-cu günü. Mən, 600 evdən ibarət Kuşi kəndinin kəndxudası, kəndin seçilmiş hörmətli ağsaqqaları ilə aşağıdakılardan ibarət bu aktı ondan ötəri tərtib edirik ki, 1918-ci ilin mart ayında ermənilər kəndimizə hücum edərkən bizim kəndimizin sakinləri aşağıdakı ziyanlara məruz qaldılar:
1.Öldürülənlər: kişi -292, qadın - 115, uşaqlar - 25
2.Yaralananlar: - yoxdur
3.Ümumi itkilərin məbləği - 11.475.000 rubl.
 
Kənd kəndxudası: S.P. Muradlı
Kənd mollası: (ərəbcə imza)
 
Ağsaqqallar: 3 imza.
 
AKT
 
Mənbə: MDAor AzSSR,f.1061, op.1. i.-3, l.22
 
1919-cü il aprelin 10-cu günü. Mən, 90 evdən ibarət Ağabəyli kəndinin kəndxudası, kəndin seçilmiş hörmətli ağsaqqaları ilə aşağıdakılardan ibarət bu aktı ondan ötəri tərtib edirik ki, hücum zamanı biz aşağıdakı ziyanlara məruz qaldıq:
1.Öldürülənlər: kişi -50, qadın - 41, uşaqlar - 14
2.Yaralananlar: - yoxdur
3.Ümumi itkilərin (yandırılıb və dağıdılıb, və həmçinin qaçırdılan mal qara və talan edilən əmlak) məbləği - 732. 000 rubl.
 
Kənd kəndxudası: ərəb hərfləri ilə imza
Kənd mollası: ərəb hərfləri ilə imza
 
Ağsaqqallar: 7 imza
 
Azərbaycan hökuməti yanında fövqəladə istintaq komissiyası. Dindirişlərin protkolları, aktları və Şamaxı qəzasının (26 oktyabr - 15 dekabr 1918-ci il) müsəlman kəndlərinin taran edilməsi ilə bağlı başqa materiallar
 
 
 
Mənbə: MDAor AzSSR,f.1061, op.1. i.111, l.2
 
AKT
 
1919-cü il aprelin 5-ci günü Mən, Kəşad kəndinin kəndxudası, 217 ev sayında kəndin seçilmiş möhtərəm sakinləri ilə birlikdə bu aktı tərtib edirik:
Kəndimizə 1918-ci ilin mart ayında ermənilərin hucumu zamanı kənd sakinləri aşağıdakı ziyanlara məruz qaldılar:
1.)Öldürənlər: kişi - 91, qadın - 40, uşaqlar - 47
2.)Yaralananlar: 3 qoca
3.)400 min rubl məbləğində evlər və tikililər dağıdılıb.
4.)55.000 rubl dəyərində iri buynuzlu və xırda buynuzlu mal-qara qovulub aparalıb və öldürülüb.
5.)280 min rubl dəyərində ev əşyları, k/t alətləri, çörək, taxıl və digər əmlaklar talan edilərək aparılıb.
6)100 min rubl məbləğində ot aparılıb və zay edilib.
7)50.000 rubl məbləğində tut və üzüm bağları zay edilib.
8)800 min rubl məbləğində çörək və ot aparılıb və ya zay edilib.
9) Əkilməmiş sahələrdən dəyən ziyan 400 min r.
 
Bütün ziyanlar 2.580.000 rub.
 
 
Kənd kəndxudası Ağamahmud Həsən oğlu imza
Kənd mollası imza
Ağsallar 5 imza
 
AKT
 
Mənbə: MDAor AzSSR,f.1061, op.1. i.111, l.49.
 
Biz, aşağıda imza atan Şamaxı qəzasının Sundi k. sakinləri ilə 8 noyabr 1919-cu ildə yığıncağa toplaşaraq, bu aktı aşağıdakılardan yana tərtib edirik:
1.Bizim kəndimiz ermənilərin hücumuna qədər 413 evdən ibarət idi və 2553 sakini vardı.
2. Elə həmin ermənilərin kəndə basqını və talanı zamanı 267 ev yandırılıb, 987 nəfər öldürülüb.
3. 987 nəfər öldürülənlərin və dəyən ziyanların rublla siyahısı.
 
 
AKT
 
Mənbə: MDAor AzSSR, f.1061, op.1. i.85, l.14.
 
1919-cü il aprelin 4-ci günü Mən, Ərəb-Qədim kəndinin kəndxudası, 358 ev sayında, kəndin seçilmiş möhtərəm sakinləri ilə birlikdə bu aktı ondan ötəri tərtib edirik ki, kəndimizə 1918-ci ilin mart ayında ermənilərin basqını zamanı kənd sakinləri aşağıdakı ziyanlara məruz qaldılar:
1.)Öldürənlər: kişi - 200, qadın - 140, uşaqlar - 90
2.)Yaralananlar: yoxdur
3.)1.500.000 rubl məbləğində evlər və tikililər dağıdılıb.
4.) Evlər və tikililər yandırılıb.
5)924. min r. dəyərində iri buynuzlu mal-qara qovulub aparalıb və öldürülüb.
6)1.500.000 rubl dəyərində 1500 baş xırda mal və qoyun.
7) 1 milyon rubl dəyərində ev əşyları, avadanlıqlar, taxıl və s. talan edilib.
8)50.000 min rubl məbləğində ot aparılıb və zay edilib.
9) … məbləğində tut və üzüm bağları zay edilib.
10) Başqa şeylər…
 
Bütün ziyanlar 6.470.000 rub.
 
Kənd kəndxudası Əcəl Gül Əli oğlu
Kənd mollası: Molla Fətəli Adurahman oğlu
Sonra 9 ağsalın imzası
 
 
AKT
 
Mənbə: MDAor AzSSR, f.1061, op.1. i.85, l.14.
 
1919-cü il aprelin 3-cü günü Mən, cağırlı kəndinin kəndxudası, 165 ev sayında, kəndin seçilmiş möhtərəm sakinləri ilə birlikdə bu aktı ondan ötəri tərtib edirik ki, kəndimizə 1918-ci ilin mart ayında ermənilərin hucumu zamanı kəndimizin sakinləri aşağıdakı ziyanlara məruz qaldılar:
1.)Öldürənlər: kişi - 98, qadın - 70, uşaqlar - 54
2.)Yaralananlar: kişi -2, uşaq -2, qocalar -5
3.)500.000 min rubl məbləğində dağılan evlər və tikililər.
4)…məbləğində evlər və tikililər yandırılıb.
5)2.700.000 rubl dəyərində iri buynuzlu mal-qara qovulub aparalıb və öldürülüb.
6) 70.000 rubl dəyərində xırda mal-qara və qoyun.
7)1.500.000 rubl dəyərində ev əşyları, kənd təsərrüfatı inventarı, çörəklik taxıl, və digər daşınmaz əmlaklar talan edilərək aparalıb.
8)20.000 min rubl məbləğində ot aparılıb və zay edilib.
9)… məbləğində tut və üzüm bağları zay edilib.
10)2.000.000 məbləğində taxıl məhsulları və saman yığnıb, daşınıb və zay edilib.
11) Əkilməyib qalan sahələrdən dəyən ziyan 3.000.000 r.
 
Bütün ziyanlar 9.720.000 rub.
 
 
Kənd kəndxudasının köməkçisi: Hacı Mirzəli
Kənd mollası: ərəbcə imza
Ağsaqqallar 4 imza
 
 
 
Dindiriş protokolu 1918- ci il noyabrın 13-cü günü Azərbaycan hökuməti yanında Fövqəladə istintaq komissiyası aşağıda imza atanı zərərçəkən qismində mad. UUS əməl edərək dindirmiş vəaşağıdkı ifadəni almışdır:
 
Mənbə: MDAor AzSSR, f.1061, op.1. i.111, l.138.
 
Mənim adım Sünəli Novruz oğludur, Şamaxı qəzasının Nabur kəndinin vəkili, 70 yaş, savadsız müsəlmanam.
 
Ermənilər bizim kəndimizə axşam üstü basqın etdilər. Müdaəfiə olunmaq üçün silahımız olmadığından, biz dağların arasında yerləşən "Qara yazı" deyilən yerə qaçırdıq. Ermənilər kəndimizdən 1012 adamı qətlə yetirdilər, kəndin 280 evindən 200-nü yandırıb dağıtdılar.
Qarayazıda biz iki həftəyə yaxın qaldıq, sonra isə OyaqDora kəndinə getdik və orada türklər gələnə kimi qaldıq. Bizə ermənilərin vurduqları ziyanlar barəsində akt tərtib edib, təqdim etmişik.
 
Komissiyaının üzvü (imza)
 
AKT
 
Mənbə: MDAor AzSSR, f.1061, op.1. i.85, l.139.
 
 
Biz, Şamaxı qəzasının Nabur kəndinin sakinləri, 12 noyabr 1918-ci ildi yığıncağa toplaşaraq aşağıdakı aktı tərtib edirik:
1.Ermənilər tərəfindən darmadağın edilənə kimi kəndimiz 280 evdən və 1486 nəfər əhalidən ibarət idi.
2.Elə həmin ermənilər kəndi talan edərkən 200 ev yandırıldı və 1012 adam öldürüldü. (Bundan sonra kəndin öldürülən sakinlərinin siyahısı və vurulan ziyanların məbləği pul vahdi ilə göstərilir).
 
Ərəb hərfləri ilə imzalar.
 
 
AKT
 
Mənbə: MDAor AzSSR, f.1061, op.1. i.111, l.130-132.
 
Biz, Şamaxı qəzasının Mərzəli kəndinin sakinləri 12 noyabr 1918-ci ildi yığıncağa toplaşaraq aşağıdakı aktı tərtib edirik:
1.Ermənilər tərəfindən kəndimiz darmadağın edilənə kimi 900 evdən və 8314 nəfər əhalidən ibarət idi.
2.Elə həmin ermənilər kəndi talan edərkən 512 ev yandırıldı və 963 adam öldürüldü. (Bundan sonra kəndin öldürülən sakinlərinin siyahısı və vurulan ziyanların məbləği pul vahdi ilə göstərilir.
 
Dindiriş protokolu 1918- ci il noyabrın 15 günü Şamıxı FİK-sı Azərbaycan hökuməti yanında aşağıda adıçəkiləni zərərçəkən qismində mad. UUS əməl edərək dindirmişdir
Mənbə: MDAor AzSSR, f.1061, op.1. i.111, l.133.
 
Mənim adım İbrahim Xəlil Tapdıq oğludur. Şamaxı qəzasının Mərzəli kəndi üzrə kəndxudayam. 55 yaşım var, savadlıyam.
 
Bizim kəndimiz elə Mərzəli adlanan malakan kəndinin qonşuluğunda, bir kilometr aralıqda yerləşir. Şamaxı şəhərinin birinci dəfə yerlə yeksan edildikdən sonra, Qaziyə kəndindən Gəncə müsəlmanları geriyə çəkildikləri zaman, biz adı yuxarıda deyilən malakan kəndində əksəriyyəti ermənilərdən ibarət olan kənar adamların çoxsaylı axınının şahidi olduq. Elə bu zaman Bakıya getmiş iki malakan - İvan Koroyev və Vitali Popov naməlum şəxslərlə geri qayıtdıqdan sonra, həmin adamlar bizim kəndin ağsaqqallarının onların yanına göndərilməsini tələb etdilər; görüşdə kənddə olan bütün silahların onlara təhvil verilməsini və bolşeviklərin hakimiyyətinin tanınmasını təklif etdilər; onlar həmçinin deyirdilər ki, tezliklə Bakıdan onların baş rəisləri gələcək.
 
Dediyimiz adamlardan möhlət alaraq, biz vəziyyətimizi müzakirə etməyə başladıq. Aramızdan bəziləri naməlum, şəxsiyyəti bəlli olmayan insanların heç bir təklifinə inanmamaq qərarına gəldi, və hər hansı ehtimala qarşı ermənilərlə birləşən malakanlar tərəfindən basqınlardan ehtiyat edərək, ailələrini on- on beş kişinin mühafizəsi altında "Qəbristan" adlanan qışlaqramıza yola saldılar. Lakin kənd əhalisini böyük əksəriyyəti sonra nələrin baş verəcəyini gözləməyi qərara alaraq, təhlükəsizlik tədbirlərinə əl atmadan qaldılar.
 
İki gündən sonra kəndin hörmətli adamları yenə də malakan kəndinə çağrıldılar. Biz öz ağsaqqallarımızın yolunu gözləyirdik. Nəhayət malakanlar onlarla bir yerdə olan erməni dəstələri ilə kəndimizə hücum edərək, evləri yandırdılar. Onda bizim kəndin əhalisindən 963 adam öldürüldü, 400 ev yandırılaraq, tar-mar edildi.
 
Dindirilənin imzası
Komissiyanın üzvü (imza)
 
Azərbaycan hökuməti yanında FİK-sı. Dindiriş protokolları, dağıtmalar zamanı vurulan ziyanların aktları və Şamaxı qəzasının müsəlman kəndinin dağıdılması (3-16 aprel, 1919-cu il) barədə başqa material
 
Mənbə: MDAor AzSSR, f.1061, op.1. i.3, l.1-4.
 
Fövqəladə istintaq komissiyasına. Komissiyanın tələbinə əsasən, mənə etbar edilən qəzanın polis bölmələrində dağıdılan kəndlərin sihasını göndərirəm:
1.Qəbristan
2.Madrəsə
3. Qoşun .
 
Şamaxı qəza rəisinin yerinə (imza)
Kargüzar (imza)
 
Qəbristan, Mədrəsə və Qoşun polis sahələri üzrə dağıdılan kəndlərin siyahısı.
 
Qəbristan sahasi üzrə: Mərəzəli, Şıxlar, Çuxanlı, Sundi, Mərzanlı, Nabur, Teklə, Ekyaxana, Talıb, Qurbançı, Ərəb-Şahverdi, Şalbalı, Şahzəgərli, camcamlı, Qaraduzu, Mirzəxanlı, Bəyli, cağırlı, Ərəb-Qədim.
Mədrəsə sahəsi üzrə: Quizi, Çaylı, Miri-kənd, Muğanlı, Murtalı, Talım-Məlik, Umut, Şaradil
2)Qaravəli-Vahid bəy, Melcaq, Xanisli, Ağabəyli, Avtağı, Bicov, Alceut, Osmanbeyli, Ləngəbiz, Kaşad - Keçdimağ, Çarqan, Nyügdi, Bayat, Adnalı, Qurdoba, Kopax-kənd. Tamyalı, cabanı, Çaylı-Baxış bəy, Avalqalı, Yuxarı Çaqan, Dədə Günəşli, Aşağı-Çaqan, Ançexaran, Qayalı, cavangir, Ağsu, Şıx-Məzid, Qyarus-Çaparlı, Navaçı, Bağırlı, Ovdaqulu, Göylər.
 
Qoşun sahəsi üzrə:
Birinci Nüqdə, Nurak, Zeylə, Pir-Qara-Göhə, Suraxanı, Qığatan, Koleyburuq, Şaban, Maçaxi, Qəhləb, Kələrac, Qurdavan, Pir-Abdül-Qasım, Bizlən. Möcü, Gənciman, Dilman, Kelvə, Xatman, Kösə-dara, Sulut Pircahan, Talış-Nuri, Xankəndi(Qarabağdakı kəndlə dəyişik salmayın), Sərdagər, Zərqava.
 
Azərbaycan hökuməti yanında FİK-nın arxiv materialları əsasında.
(3-6 apr. 1919-cu il)1918-ci ilin mart-aprel aylarında Şamaxı qəzasının azərbaycan kəndlərinə basqınlar zamanı öldürülmüşdür:
(yalnız i.№3, f.1061, op.1):
 
 
Arxiv qovluğundakı vərəq
Kəndlərin adı
Öldürülənlərin sayı
Yaralıların sayı
Kişilər
Qadınlar
Uşaqlar
1
4
Cahirli
98
70
54
9
2
14
Ərəb-Qədim
200
140
90
-
3
18
Camcamlı
46
28
19
-
4
27
Murtalı
10
24
16
-
5
31
Talış-məlik
24
19
5
-
6
36
Miri-lənd
10
36
5
-
7
41
Şaradil
40
58
23
-
8
22
Kuşi
292
115
25
-
9
45
Şıx-mazıd
15
12
9
-
10
49
Yuxarı Çaqanн
5
9
-
-
11
55
Ağabəyli
9
4
8
-
12
56
Qaravəlili
100
115
93
-
13
60
Navaçı
20
10
10
-
14
64
Çaparlı
10
15
10
-
15
71
Kürdəmir
60
-
-
-
16
75
Qonaqkənd
104
87
44
34
17
80
Ovculu
15
10
12
3
18
81
Bağırlı
100
150
145
-
19
82
Tağali
369
412
190
8
20
89
Qacıman
45
60
30
5
21
90
Dilman
300
235
125
7
22
93
Kelvə
250
159
100
-
23
97
Xatman
60
43
28
7
24
101
Suraxanı
14
23
6
-
25
99
Xası-dərə
46
20
16
-
26
104
Tarcan
300
246
90
-
27
106
Talış Nuri
20
45
-
-
28
108
Sərdəqar
8
12
8
-
29
110
Zərqəva
40
50
24
-
30
112
Xankəndi
28
46
19
-
31
114
Təbiə
20
32
8
-
32
116
Mahaqlı
54
89
76
-
33
118
Taqlab
75
60
51
-
34
123
Qurdavan
10
15
9
-
35
121
Kələrac
5
5
2
-
36
126
Bizlən
50
35
24
-
37
128
Mucuq
125
55
53
-
38
131
Pir-qaraçuxa
14
21
10
-
39
129
Qıraltan
30
26
21
-
40
133
Sulut
38
20
9
-
41
136
Zeyvə
30
20
32
-
42
138
Nuran
30
50
37
-
43
140
Nuğdı
40
28
44
-
 

Section: